Gıdaya Uygun 3D Baskı Var mı? Filament, Bakteri ve Dikkat

Gıdaya uygun 3D baskı mümkündür ama sanıldığı kadar basit değildir. Filamentin hammaddesinin gıda ile temasa uygun olması, basılan parçanın da güvenli olduğu anlamına gelmez. FDM baskıdaki katman çizgileri arasında kalan küçük boşluklar temizlenmesi zor yerlerdir ve bakteri barındırabilir; renk katkıları, pirinç nozul ve yazıcının kendisi de ayrı risklerdir. Bu yüzden 3D baskı parçalar en çok kısa süreli ve kuru gıda temasında, örneğin kurabiye kalıbı gibi kullanımlarda tercih edilir. Bu yazıda gıda ile temas eden 3D baskı parçalarda nelere dikkat etmen gerektiğini anlatıyoruz.

Gıdaya uygun filament var mı?

Bazı filamentler "gıdaya uygun" ya da "gıda ile temasa uygun" etiketiyle satılır. Bu etiket genellikle şunu anlatır: filamentin üretildiği hammadde, belirli bir mevzuatın gıda ile temas eden plastikler için koyduğu kurallara uygundur.

Ama bu etiketin kapsamı sınırlıdır:

• Hammadde ile basılmış parça aynı şey değildir. Onay, plastiğin kendisi için verilir. Bu plastiğin eritilip katman katman basılmasıyla oluşan parça ayrıca test edilmemiş olabilir.
• Katkılar ayrı konudur. Renk pigmentleri ve diğer katkıların her biri gıda ile temasa uygun olmayabilir. Aynı markanın bir rengi uygunken başka bir rengi uygun olmayabilir.
• Yazıcı süreci kontrol dışıdır. Nozul, ekstrüder ve yazıcının diğer parçaları filamentle temas eder ve parçaya iz bırakabilir.

Avrupa Birliği'nde gıda ile temas eden plastikler için 10/2011 sayılı tüzük gibi düzenlemeler vardır; Türkiye'de de bu alanı düzenleyen mevzuat bulunur. Bir ürünü gıda ile temas amacıyla satmak ya da kullanmak söz konusuysa yürürlükteki mevzuata ve uzman görüşüne bakılmalıdır. Bu yazı genel bilgi verir, yasal ya da sağlık tavsiyesi değildir.

Katman çizgileri ve bakteri

FDM baskıyı gıda açısından zorlaştıran asıl şey, parçanın yüzey yapısıdır.

FDM yazıcı, parçayı üst üste dizilmiş ince plastik çizgilerden oluşturur. Bu çizgiler arasında, gözle zor görülen ince oluklar kalır. Katman yüksekliği büyüdükçe bu oluklar da derinleşir.

Bu oluklar şu sorunları doğurur:

• Temizlik zorluğu: Gıda artıkları ve nem oluklara girer. Bulaşık süngeri ya da fırça bu dar boşluklara tam ulaşamaz.
• Bakteri birikimi: Temizlenemeyen artıklar bakterilerin çoğalması için uygun bir ortam yaratır.
• Aşınma ile artış: Kullanıldıkça ve yıkandıkça yüzeyde yeni çizikler oluşur, sorun büyür.

Bu nedenle tek kullanımlık ya da kısa süreli kullanımlar ile uzun süreli, tekrar tekrar kullanılan parçalar arasında büyük fark vardır.

SLA gibi reçine yazıcılar daha pürüzsüz yüzey verir ve katman olukları çok daha sığdır. Ancak standart reçinelerin çoğu kürlendikten sonra bile gıda ile temas için uygun değildir ve cilt temasında dikkat gerektirir. Reçine baskının farkları için SLA ile FDM farkı yazısına bakabilirsin. Kısacası daha pürüzsüz yüzey, tek başına gıda güvenliği anlamına gelmez.

Katman çizgilerinin nasıl oluştuğunu görmek için 3D baskı nasıl yapılır yazısına bakabilirsin.

Pirinç nozul ve yazıcı parçaları

Gıda konusunda sık gözden kaçan bir diğer risk nozuldur.

Çoğu yazıcı pirinç nozulla gelir. Bazı pirinç alaşımları az miktarda kurşun içerebilir. Nozul zamanla aşındıkça çok küçük metal parçacıkları filamentle birlikte parçaya karışabilir.

Gıda ile temas edecek parçalar için bazı kullanıcılar paslanmaz çelik nozul tercih eder. Ayrıca aynı nozuldan daha önce farklı filamentler geçtiyse, bunların kalıntıları da yeni baskıya karışabilir.

Yazıcının diğer parçaları, örneğin ekstrüder dişlileri ve filament yolu da gıda üretimi için tasarlanmamıştır. Yazıcı, mutfak aleti üretmek için değil genel amaçlı baskı için yapılmıştır.

Hangi filament daha uygun?

Gıda ile temas konusunda yaygın filamentler şöyle değerlendirilir:

Bu tablo genel bir yönlendirmedir. Asıl belirleyici olan, kullandığın filamentin üreticisinin açıkça "gıda ile temasa uygun" belirtmesi ve bunu belgelemesidir. Belge yoksa filamenti uygun saymamak gerekir.

Malzemelerin diğer özellikleri için PLA, PETG, ABS ve TPU karşılaştırması yazısına bakabilirsin.

Riski azaltmanın yolları

Gıda ile temas edecek bir parça basacaksan riski azaltmak için şunlar yapılabilir:

1. Belgelenmiş filament kullan: Üreticinin gıda ile temasa uygunluğunu açıkça belirttiği bir filament seç.
2. Uygun nozul kullan: Paslanmaz çelik nozul tercih et; daha önce başka malzemelerle kullanılmış nozulu temizle ya da değiştir.
3. Katman yüksekliğini düşür: İnce katmanlar daha sığ oluklar bırakır. Ayrıntılar katman yüksekliği ve doluluk oranı yazısında.
4. Yüzeyi kapla: Gıdaya uygun olarak belgelenmiş bir kaplama malzemesi (bazı epoksi reçineler gibi) yüzeydeki olukları kapatabilir. Kaplamanın kendisinin de gıdaya uygun olduğu belgelenmeli ve üreticinin kürlenme talimatlarına tam uyulmalıdır.
5. Kullanımı sınırla: Parçayı kuru gıdalarla ve kısa süreli temasla kullan.
6. Tek kullanımlık düşün: Özellikle hijyenin önemli olduğu durumlarda parçayı birkaç kullanımdan sonra yenile.

Uygun ve uygun olmayan kullanımlar

Daha uygun kullanımlar:

• Kurabiye kalıpları ve hamur baskı kalıpları (kısa süreli, kuru temas)
• Kurabiye ve pasta için dekoratif şablonlar
• Gıdaya doğrudan değmeyen tutucular, kapaklar ve düzenleyiciler
• Paketlenmiş gıdalar için kutular ve raflar

Kaçınılması gereken kullanımlar:

• Tekrar tekrar kullanılacak bardak, tabak ve çatal bıçak
• Sıcak içecek ya da sıcak yemekle temas eden parçalar
• Uzun süre sıvı ya da nemli gıda içinde kalan kaplar
• Bebek ve küçük çocuk ürünleri (biberon parçası, emzik gibi)
• Bulaşık makinesinde yıkanacak parçalar

Sıcaklık ve bulaşık makinesi

Isı, gıda ile temas eden parçalarda ayrı bir sorundur.

PLA yaklaşık 55-65 °C'de yumuşamaya başlar. Sıcak çay ya da bulaşık makinesinin sıcak suyu PLA parçanın şeklini bozabilir. PETG ısıya daha dayanıklıdır ama o da yüksek sıcaklıkta sınırına yaklaşır. Kesin değer için üreticinin etiketi esas alınır.

Isınan plastik yalnızca şekil değiştirmekle kalmaz; yüksek sıcaklık, plastikten gıdaya madde geçişini de artırabilir. Bu nedenle gıda temasına uygun olarak belgelenmiş malzemeler de genellikle belirli sıcaklık koşulları için onaylanır.

PLA'nın ısı dayanımı hakkında daha fazla bilgi için PLA filament nedir yazısına bakabilirsin.

Mutfak için 3D baskı: gerçekçi bir bakış

3D baskı mutfakta işe yarar, ama doğru yerde kullanıldığında. En güvenli yaklaşım, 3D baskı parçaları gıdaya doğrudan değmeyen işlerde kullanmaktır: baharat rafı, kapak tutucu, poşet klipsi, kablo düzenleyici, mutfak dolabı organizeri gibi.

Gıdaya doğrudan temas eden ve sık kullanılan ürünler için ise gıda güvenliği için üretilmiş ve test edilmiş ticari ürünler daha uygundur.

Mutfakta gıdaya değmeyen düzen ürünleri için evde işe yarar kategorimize göz atabilirsin. Aklında özel bir parça varsa, nasıl kullanılacağını anlatarak özel sipariş formu üzerinden bize yazabilirsin; gıda ile temas edecekse bunu da belirtmen önemli.

Özet

Gıdaya uygun filament, hammaddenin gıda ile temasa uygun olduğunu gösterir; basılmış parçanın güvenli olduğunu garanti etmez. FDM baskının katman çizgileri temizlenmesi zor oluklar bırakır, pirinç nozul ve renk katkıları da ayrı risklerdir. Kurabiye kalıbı gibi kısa süreli ve kuru temaslar daha uygundur; sık kullanılan bardak, tabak ve çatal bıçak için 3D baskı önerilmez. Gıda ile temas amacıyla üretim ya da satış söz konusuysa yürürlükteki mevzuata bakılmalıdır.